बीमा पोलिसी किन्दै हुनुहुन्छ ? यी विषयमा ध्यान दिनुहोस्

काठमाडौं । नेपालमा बीमाको दायरा विस्तार हुँदै गए पनि बीमासम्बन्धी पर्याप्त जानकारी नहुँदा सर्वसाधारणले विभिन्न समस्या भोग्दै आएका छन् । आफूले खरिद गरेको बीमालेखमा के–कस्ता सुविधा उपलब्ध छन्, कुन अवस्थामा दाबी भुक्तानी पाइन्छ र कुन अवस्थामा पाइँदैन भन्ने जानकारी नहुँदा बीमितहरू समस्यामा पर्ने गरेका हुन् ।

बीमा गर्नेको संख्या बढ्दै गए पनि बीमाका सर्त, सुविधा, दायित्व र दाबी प्रक्रियाबारे पर्याप्त जानकारी नलिने प्रवृत्ति अझै कायम छ । यसले गर्दा दाबी भुक्तानीका क्रममा विवाद सिर्जना हुने, अपेक्षाअनुसार सुविधा नपाइने र बीचमै बीमा पोलिसी बन्द गर्नुपर्ने अवस्था आउने गरेको छ ।

बीमालाई सम्भावित आर्थिक जोखिमबाट जोगिने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिइन्छ । जीवन, निर्जीवन, स्वास्थ्य, कृषि, पशुपन्छी तथा लघुबीमामार्फत व्यक्ति, परिवार र व्यवसायको आर्थिक सुरक्षामा सहयोग पुग्छ । तर, आवश्यक जानकारी नलिई अरूको सल्लाह, अभिकर्ताको भनाइ वा आकर्षक प्रतिफलको आश्वासनका आधारमा बीमा गर्ने प्रवृत्तिले समस्या निम्त्याउने गरेको छ ।

विशेषगरी जीवन बीमामा बीमितले आफूले कति वर्षसम्म प्रिमियम तिर्नुपर्ने, बीमालेखको अवधि कति हो, परिपक्व भएपछि कति रकम प्राप्त हुन्छ र बीचमै पोलिसी बन्द गर्दा के हुन्छ भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी लिएको पाइँदैन । कतिपयले निश्चित अवधिपछि रकम दोब्बर हुने वा ठूलो प्रतिफल प्राप्त हुने अपेक्षासहित बीमा गर्ने गरेका छन् । तर, बीमाबाट प्राप्त हुने रकम बीमालेखको प्रकार, बीमाङ्क रकम, बोनस तथा अन्य सर्तमा निर्भर हुने भएकाले सबै योजनाको प्रतिफल समान हुँदैन ।

त्यसैले बीमा पोलिसी खरिद गर्नुअघि आफ्नो आवश्यकता र आर्थिक क्षमताको मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ । परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी, आम्दानीको स्रोत, उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र भविष्यको योजनालाई आधार बनाएर बीमा छनोट गर्नुपर्छ । अरूले बीमा गरेको वा अभिकर्ताले सिफारिस गरेको आधारमा मात्र पोलिसी खरिद गर्दा पछि प्रिमियम तिर्न कठिन हुन सक्छ ।

बीमा गर्दा बीमालेखमा उल्लेखित सर्त तथा सुविधाबारे राम्रोसँग अध्ययन गर्नु अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । अभिकर्ताले मौखिक रूपमा दिएको जानकारीभन्दा बीमालेखमा लिखित रूपमा उल्लेख गरिएका प्रावधान नै आधिकारिक हुन्छन् । त्यसैले बीमाले समेट्ने जोखिम, अपवाद, प्रतीक्षा अवधि, दाबी प्रक्रिया, बीमाशुल्क बुझाउने समय र पोलिसी समाप्त हुने अवस्थाबारे स्पष्ट हुनुपर्छ । कुनै विषय अस्पष्ट भएमा सम्बन्धित बीमा कम्पनीसँग आधिकारिक रूपमा जानकारी लिनुपर्छ ।

स्वास्थ्य बीमा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी योजनामा पनि विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । कुन रोगको उपचार समेटिन्छ, अस्पताल भर्ना, शल्यक्रिया, औषधि र परीक्षण खर्चको व्यवस्था के छ तथा अधिकतम कति रकमसम्म उपचार सुविधा पाइन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । पहिलेदेखि रहेका रोग वा निश्चित उपचारमा प्रतीक्षा अवधि लागू हुन सक्ने भएकाले बीमा गर्नुअघि यस्ता सर्तबारे जानकारी लिनु आवश्यक छ ।

त्यस्तै, बीमा आवेदन फाराम भर्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, पुराना रोग तथा अन्य आवश्यक विवरण सही रूपमा खुलाउनुपर्छ । महत्वपूर्ण स्वास्थ्य जानकारी लुकाउने वा गलत विवरण दिने गर्दा भविष्यमा दाबी भुक्तानी अस्वीकार हुन सक्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले कम्पनीले मागेका विवरण सत्य र पूर्ण रूपमा उपलब्ध गराउनुका साथै जारी भएको बीमालेखमा कुनै त्रुटि भए समयमै सच्याउनुपर्छ ।

निर्जीवन बीमामा पनि बीमा साक्षरताको उत्तिकै महत्व छ । घर, सवारीसाधन, उद्योग, व्यवसाय, कृषि तथा पशुपन्छीको बीमा गर्दा कुन–कुन जोखिम समेटिएका छन् भन्ने जानकारी लिनुपर्छ । उदाहरणका लागि, सवारीसाधनको तेस्रो पक्ष बीमा र व्यापक मोटर बीमाबीच फरक हुन्छ । तेस्रो पक्ष बीमाले आफ्नै सवारीसाधनमा भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति स्वतः प्रदान गर्दैन । त्यस्तै, घर तथा सम्पत्ति बीमा गर्दा आगलागी, चोरी, प्राकृतिक विपद् वा अन्य जोखिम समेटिएका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा यकिन गर्नुपर्छ ।

कृषि तथा पशुपन्छी बीमा गर्ने किसानले पनि बीमाको अवधि, क्षतिको मूल्याङ्कन प्रक्रिया, दाबीका लागि आवश्यक कागजात र सूचना दिने समयसीमाबारे जानकारी राख्नुपर्छ । पशुपन्छीको मृत्यु वा बालीमा क्षति भएमा तत्काल सम्बन्धित बीमा कम्पनीलाई जानकारी नदिँदा दाबी प्रक्रियामा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले बीमा गराएपछि पोलिसी सुरक्षित राख्नुका साथै क्षति भएको अवस्थामा अपनाउनुपर्ने प्रक्रियाबारे पनि जानकार हुनुपर्छ ।

बीमा पोलिसी छनोट गर्दा आफ्नो आम्दानीअनुसार नियमित रूपमा तिर्न सक्ने बीमाशुल्क निर्धारण गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । क्षमताभन्दा बढी प्रिमियमको बीमा गर्दा किस्ता तिर्न नसकी बीचमै पोलिसी बन्द गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । अवधि पूरा नहुँदै बीमा समर्पण गर्दा प्राप्त हुने रकम आफूले तिरेको कुल बीमाशुल्कभन्दा कम हुन सक्ने भएकाले यसका आर्थिक परिणामबारे पहिले नै बुझ्नुपर्छ ।

बीमा अभिकर्ता छनोट गर्दा पनि सचेत हुन आवश्यक छ । अभिकर्ताले दिएको जानकारीलाई मात्र अन्तिम आधार नबनाई सम्बन्धित कम्पनीबाट योजनाको आधिकारिक विवरण लिनुपर्छ । कम्पनीको वेबसाइट, शाखा कार्यालय वा ग्राहक सेवा केन्द्रमार्फत बीमालेखका सुविधा र सर्तबारे जानकारी लिन सकिन्छ । बीमाशुल्क बुझाउँदा कम्पनीको आधिकारिक माध्यम प्रयोग गर्ने र भुक्तानीको रसिद अनिवार्य रूपमा लिने गर्नुपर्छ ।

बीमा दाबी भुक्तानीका क्रममा देखिने समस्यामध्ये आवश्यक कागजात र प्रक्रियाबारे जानकारी नहुनु पनि एक हो । दुर्घटना, मृत्यु, उपचार वा सम्पत्तिमा क्षति भएको अवस्थामा बीमालेखमा उल्लेखित समयसीमाभित्र बीमा कम्पनीलाई जानकारी दिनुपर्छ । दाबीका लागि आवश्यक कागजात बीमाको प्रकृतिअनुसार फरक हुने भएकाले बीमा गराउँदाकै समयमा दाबी प्रक्रिया र आवश्यक प्रमाणबारे जानकारी लिनु उपयुक्त हुन्छ ।

नेपालमा बीमा क्षेत्रको नियमन तथा सुपरिवेक्षण गर्ने जिम्मेवारी नेपाल बीमा प्राधिकरणको रहेको छ । बीमा कम्पनीबाट चित्तबुझ्दो सेवा नपाएमा वा दाबीसम्बन्धी विवाद उत्पन्न भएमा सर्वप्रथम सम्बन्धित कम्पनीमा गुनासो गर्न सकिन्छ । कम्पनीबाट समस्या समाधान नभएमा प्राधिकरणको गुनासो सुनुवाइ प्रक्रियामा जान सकिने व्यवस्था छ ।

समग्रमा बीमा जोखिम आइपरेपछि सम्झिने विषय नभई जोखिम आउनुअघि गरिने आर्थिक तयारी हो । बीमाको वास्तविक उद्देश्य, सुविधा र सर्त नबुझी पोलिसी खरिद गर्दा आर्थिक सुरक्षा पाउनुको सट्टा थप समस्या सिर्जना हुन सक्छ । त्यसैले बीमा गर्दा योजना छनोटदेखि प्रिमियम भुक्तानी र दाबी प्रक्रियासम्मका विषयमा सचेत रहनु आवश्यक छ ।

बीमा क्षेत्रको विकासका लागि बीमितको संख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । आफूले खरिद गरेको बीमालेखको अधिकार, दायित्व, सुविधा र सीमाबारे प्रत्येक बीमित जानकार हुनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । बीमा साक्षरता बढाउन सकेमात्र बीमाप्रतिको विश्वास अभिवृद्धि हुनुका साथै बीमाको वास्तविक लाभ सर्वसाधारणसम्म पुग्न सक्छ ।