काठमाडौं। कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को तीव्र विकासले विश्वभर प्रविधिको नयाँ ढोका खोलिरहँदा यसका सम्भावित जोखिमहरूलाई लिएर विश्वव्यापी चिन्ता र बहस चुलिएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, व्यापार र सरकारी सेवासम्म एआईको पहुँच विस्तार भइरहँदा यसको जिम्मेवार प्रयोग र नियमन अहिलेको मुख्य प्राथमिकता बनेको छ।
विशेषज्ञ तथा प्रविधि नेतृत्वकर्ताहरूका अनुसार एआईका कारण सिर्जित प्रमुख चुनौतीहरू निम्नानुसार छन्:
रोजगारीमा दबाब: दोहोरिने र निश्चित ढाँचामा हुने कामहरू स्वचालित हुँदा लेखन, प्रोग्रामिङ, डेटा विश्लेषण र ग्राहक सेवासँग सम्बन्धित परम्परागत रोजगारीहरू विस्थापित हुने जोखिम छ। यसले कामदारहरूका लागि ‘री-स्किलिङ’ (पुनःप्रशिक्षण) अनिवार्य बनाएको छ।
’डीपफेक’ र भ्रामक सूचना: एआईको प्रयोग गरी बनाइने वास्तविक देखिने नक्कली भिडियो, तस्बिर र आवाजका कारण गलत सूचना फैलाउन र सामाजिक तथा राजनीतिक भ्रम सिर्जना गर्न सहज भएको छ।
जटिल बन्दै साइबर अपराध: अपराधीहरूले मानिसको भाषा र व्यवहार विश्लेषण गर्ने एआई क्षमताको दुरुपयोग गर्दै अनलाइन ठगी, फिसिङ र डेटा चोरीलाई थप प्रभावकारी बनाइरहेका छन्।
गोपनीयता र मानवीय क्षमतामा असर: ठूलो मात्रामा निजी डेटा संकलन हुने हुँदा व्यक्तिगत गोपनीयता खतरामा परेको छ। साथै, हरेक काममा एआईमा निर्भर हुँदा मानिसको आफ्नै सिर्जनशीलता र निर्णय क्षमता कमजोर हुने जोखिम छ।
संवेदनशील क्षेत्र र मानव नियन्त्रण: स्वास्थ्य, वित्त र कानुनजस्ता क्षेत्रमा एआईको त्रुटिपूर्ण विश्लेषणले गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्ने भएकाले मानवीय निगरानी आवश्यक मानिएको छ। एआई बढी स्वायत्त हुँदै जाँदा भविष्यमा मानव नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्ने चिन्तासमेत व्यक्त गरिएको छ।
प्रविधि क्षेत्रका विज्ञहरूले एआईको विकास रोक्नुभन्दा पनि सरकार, प्रविधि कम्पनी र नियामक निकाय मिलेर यसलाई सुरक्षित, पारदर्शी र मानव नियन्त्रणभित्र राख्ने नीति बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। एआईलाई मानिसको विकल्प नभई सहयोगी उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्नु नै आजको मुख्य चुनौती हो।
