काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)मा आधारित डीपफेक प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै बीमा क्षेत्रमा ठगीको नयाँ जोखिम सिर्जना भएको छ। एआईको प्रयोग गरेर तयार पारिएका नक्कली तस्बिर, भिडियो, अडियो तथा कागजात वास्तविकजस्तै देखिन थालेपछि बीमा कम्पनीहरूका लागि ग्राहक तथा दाबीसम्बन्धी विवरणको प्रमाणीकरण थप चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।
डीपफेक प्रविधिबाट वास्तविक तस्बिर, भिडियो वा अन्य सामग्रीलाई समेत परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यसका कारण कुनै घटना वास्तवमै भएको हो वा कृत्रिम रूपमा सिर्जना गरिएको हो भन्ने छुट्याउन कठिन हुने गरेको छ।
बीमा क्षेत्रमा यसको सबैभन्दा ठूलो जोखिम क्षतिपूर्ति दाबीमा देखिन सक्छ। ठगी गर्नेहरूले नक्कली दुर्घटनाका तस्बिर, क्षतिको बनावटी प्रमाण, परिवर्तन गरिएको परिचयपत्र, नक्कली मेडिकल रिपोर्ट तथा कृत्रिम रूपमा तयार पारिएका भिडियो प्रयोग गरी बीमाको रकम दाबी गर्न सक्ने जोखिम बढेको छ।
पछिल्लो समय बीमा क्षेत्रमा एआईको प्रयोग पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। ग्राहकको तथ्यांक विश्लेषण, बीमालेख स्वीकृति, जोखिम मूल्यांकन, दाबी समीक्षा, ग्राहक सेवा तथा बीमा ठगी पहिचानलगायतका काममा एआईको प्रयोग भइरहेको छ।
युरोपेली बीमा तथा पेन्सन प्राधिकरण (ईआईओपीए)ले सन् २०२५ मा गरेको सर्वेक्षणअनुसार ६५ प्रतिशत युरोपेली बीमा कम्पनीहरूले एआई प्रविधि प्रयोग गरिरहेका छन्। त्यस्तै, २३ प्रतिशत कम्पनीले आगामी तीन वर्षभित्र एआई प्रयोग गर्ने योजना रहेको बताएका छन्।
बीमा कम्पनीहरूले छिटो निर्णय लिन, सञ्चालन लागत घटाउन तथा ग्राहकलाई प्रभावकारी सेवा दिन एआईको प्रयोग बढाइरहेका छन्। तर एआई प्रणालीको आफ्नै सीमितता छन्। विगतका तथ्यांक र निश्चित विशेषताका आधारमा विश्लेषण गर्ने एआईले कुनै तस्बिर दुर्घटनास्थलमै खिचिएको हो कि होइन, कागजात वास्तविक हो कि होइन वा भिडियोमा पछि परिवर्तन गरिएको छ कि छैन भन्ने कुरा सधैं सही रूपमा पहिचान गर्न नसक्ने जोखिम रहन्छ।
यसै कारण धेरै बीमा कम्पनीहरूले एआईसँगै मानव प्रमाणीकरण प्रणालीलाई पनि निरन्तरता दिएका छन्। सामान्य तथा कम जोखिम भएका दाबीमा एआईले छिटो निर्णय गर्न सहयोग गर्न सक्छ भने ठूलो रकमका दाबी, शंकास्पद कागजात तथा जटिल घटनामा विशेषज्ञको प्रत्यक्ष समीक्षा आवश्यक हुने गरेको छ।
बीमा ठगीले विश्वभर ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याउँदै आएको छ। अमेरिकामा बीमा ठगीविरुद्ध काम गर्ने संस्था कोलिसन अगेन्स्ट इन्स्योरेन्स फ्रडका अनुसार अमेरिकाले बीमा ठगीका कारण वार्षिक करिब ३०८.६ अर्ब अमेरिकी डलर गुमाउने गरेको छ। एआईको विकाससँगै नक्कली तस्बिर, भिडियो, कागजात तथा पहिचान तयार गर्न सहज हुनुले यो चुनौतीलाई थप जटिल बनाउन सक्ने देखिएको छ।
यद्यपि, डीपफेक प्रविधि प्रयोग गरेर भएका बीमा ठगीका घटनाको वास्तविक संख्या यकिन गर्न कठिन छ। धेरै घटना सम्बन्धित निकायसम्म नपुग्ने भएकाले तथ्यांक सीमित छन्। तर विभिन्न अध्ययन तथा उद्योग विश्लेषणहरूले नक्कली दुर्घटना तस्बिर, परिवर्तन गरिएका कागजात तथा नक्कली पहिचान प्रयोग गरेर बीमा ठगी गर्ने प्रयास बढ्न सक्ने संकेत गरेका छन्। विशेषगरी सवारीसाधन बीमामा यस्तो जोखिमप्रति बढी सतर्कता अपनाउन थालिएको छ।
डीपफेक पहिचानका लागि अहिले सामग्रीको स्रोत प्रमाणीकरण, तस्बिर तथा कागजातमा गरिएको परिवर्तन पत्ता लगाउने प्रविधि र एआईमा आधारित विभिन्न सुरक्षा प्रणाली प्रयोग भइरहेका छन्। यस्ता प्रणालीले तस्बिर वा भिडियो कहाँबाट आएको हो र त्यसमा पछि कुनै परिवर्तन गरिएको छ कि छैन भन्ने पहिचान गर्ने प्रयास गर्छन्।
डीपफेकको बढ्दो जोखिमसँगै विश्वका विभिन्न मुलुकले एआईको सुरक्षित तथा जिम्मेवार प्रयोगका लागि नयाँ नियम र नियमन विकास गरिरहेका छन्। युरोपेली संघले एआई ऐनमार्फत जोखिममा आधारित नियमनको व्यवस्था अघि बढाएको छ। बेलायत, अमेरिका, क्यानडा, सिंगापुर र जापानले पनि एआई प्रयोगमा सुरक्षा, पारदर्शिता तथा उपभोक्ता संरक्षणलाई प्राथमिकता दिँदै आएका छन्।
एआईले बीमा क्षेत्रलाई छिटो, सस्तो र प्रभावकारी बनाउन सहयोग गरिरहेको भए पनि डीपफेकजस्ता प्रविधिको दुरुपयोग रोक्न प्रविधिसँगै मानवीय प्रमाणीकरण, बलियो डाटा सुरक्षा र प्रभावकारी नियमन आवश्यक देखिएको छ।
–एजेन्सी
